Mila İnşaat

ŞEHİR ANAYASASINA DOĞRU

Şehir anayasasına doğru

Şehir anayasasına doğru - Mila İnşaat

ŞEHİR ANAYASASINA DOĞRU


Ayet
Ayet

Allah bir şehri örnek verdi: (Halkı) Güvenlik ve huzur içindeydi, rızkı da her yerden bol bol gelmekteydi; fakat Allah'ın nimetlerine nankörlük etti, böylece Allah yaptıklarına karşılık olarak, ona açlık ve korku elbisesini tattırdı.

- Nahl, 112 -


- İdeal Şehrin Paradigması -
Peygamberimiz(sav), İslam Medeniyetini ilmik ilmik işlerken Yesrib’i Medineye dönüştürmekle işe başladı...Şehir medeniyetin özü, özetidir. İnancın ete kemiğe bürünerek esere dönüşmüş halidir şehir... Şehrin siluetinden amentüsü(yükselen değeri) anlaşılır. İslamın tecessüm ettiği ufkî temelli, az katlı evleri,kubbe, minare ve camileriyle inşa edilmiş bir şehrin, kapitalizmin kaleleri/kuleleri olan plaza, residence ve otelleriyle şakulî temelli tebarüz eden Hamanlaşmış bir şehirden farkı daha ilk bakışta hissedilir.

Yaşadığımız şehirlerimiz bizi temsil etmiyor artık… Osmanlı’dan tevarüs eden cennet misali şehirlerimizin ekseriyeti tahrip edilmiş, günümüze ulaşan kısmı da mahalli idareciler eliyle dönüşümün hışmına uğrayarak neredeyse tamamen yok edilmekteler. Paradigması yanlış kurulan şehirlerimizin kentsel dönüşüm furyasıyla hafızası yok edilmekte ve buna ısrarla devam edilmektedir. Aslına uygun şekilde muhafaza edilmiş ve yaşayan Osmanlı şehirlerine artık Balkanlar, Kuzey Afrika ve Avrupa’nın bazı şehirlerinde rastlanmakta oluşu da bizdeki tahribatın büyüklüğünü ifade etmeğe yeter…


Şehirlere asgari 50 yıl geçerli olacak ve asla değiştirilmeyecek imar planları yapıp, hedef nüfus limiti konulmadıkça hangi palyatif çözüm getirilirse getirilsin, mevcut meselelere bir çare olamayacaktır! Memleketimizde merkezi veya mahalli idareci değiştikçe imarla alakalı kanun, yönetmelik, plan ve plan notlarını değiştiren bu işleyiş bizatihi meselelerin kaynağını oluşturmaktadır...


Şehir medeniyettir. Medeniyet şehirden, şehir de medeniyetten müstakil olarak değerlendirilemez. Şehirleri evrensel ilkeler ve medeniyet kodlarımıza uygun planlayıp, bu planları birer şehir anayasası gibi telakki ederek ona uygun bir gelişim sağlanabilirse müteakiben şehir meseleleri adım adım çözülebilir. Tabii ki her alt ölçekli plan, ana plana uygun olarak ve herhangi bir şekilde mazeret uydurmadan kâmilen uygulanabilirse...


Devletin ehil kadrolarıyla ülke ölçeğinde belirleyeceği şehirleşme ilke ve prensipleri ışığında galaksi (yıldız) kümesi modelli şehir tipine geçilerek, şehirlerin bir yağ lekesi gibi birbirlerine kavuşacak şekilde yayılmasının önlenmesi şarttır. Böylece şehirlerimizin birer yıldız kümesini andırır şekilde, birbirine mesafeli ve tarım alanlarıyla birbirinden ayrılan müstakil yerleşim merkezleri şeklinde gelişmesi sağlanacaktır.


Kentsel dönüşüm faaliyetleri; esas itibariyle şehrin yoğunluğunu ve dikeyliğini artırmakta olan, deprem güvenliğini yegane amaç edinen ve palyatif çözümlerle günü kurtarmaya yarayan geçici istihdam araçlarıdır. Kalıcı ve doğru olanı ise şehri ulaşılabilir ve erişilebilir büyüklükte tutmak, bunu sağlarken şehri birbirinden güzel ve bağımsız yıldızlar misali 20.000, 30.000, 50.000, 100.000 nüfuslu küçük şehirlere bölerek gelişim ve değişimi kontrol edilebilen ve ulaşımı sorun olmaktan çıkan bir şehir modeline geçilmesidir.


İstanbul gibi kadim şehirlerin tarihî ve doğal sit alanlarında ise; hazırlanacak özel muhafaza amaçlı imar planlarıyla yapılaşmaya sınırlı ölçüde izin verilebileceği ve tarihi dokuya uygun yapı tip ve modellerinin inşa edilebileceği bir planlama modeli süratle hayat geçirilmelidir.


İdeal Şehrin Paradigması: 2U-5Y


İdeal şehir modeli (2U-5Y) kurgumuza göre mesele 7 ana başlıkta ele alınabilir.
Önerilen yeni paradigmaya göre kısaca; “2U-5Y” olarak sembolize edilen ve Ulaşılabilir büyüklükte,Ufkî(yatay), Yaya öncelikli, ,Yavaş, Yerel Mimari ve Kültür ile ilişki kurabilen, Yeryüzünün ekolojik dengesini hüsn-ü muhafaza eden, İnancın ve Kadim Geleneğin-Ruhunu- Yansıtacak olan şehirleşme modeline geçilmelidir.
  • Bunlardan ilki olan “ulaşılabilir büyüklük ”ten kastedilen; şehirlerin insanların kolayca ulaşıp- erişebileceği, nüfusu ve coğrafi sahası kontrol edilebilir büyüklükteki mamur şehirlerin inşa edilmesidir.
  • İkincisi şehirler ufkî(yatay) mimariyi esas almalı, denize ve manzara istikametine doğru giderek azalan bina yüksekliği ile en çok beş kattan iki kata kadar inen bir yatay şehir modeline geçilmelidir.
  • Üçüncü olarak şehirler yaya (insan) öncelikli, her yaştaki insan ve engellilerin hayatlarını kolaylaştıracak şekilde planlanmalı, motorlu araç taşımacılığı ikinci planda tutulmalı ve çevre kirliliği oluşturmayan raylı taşımacılık özendirilmelidir.
  • Dördüncüsü yavaş(sakin) şehir modelini hayata geçirmek için yıldızlar kümesi misali birbirinden bağımsız hale getirilen küçük yerleşim merkezlerini 30.000-50.000 nüfusu geçmeyecek şekilde sınırlayarak iktisadi ve sosyal açıdan kendine yeterli, sükûnetin hâkim olduğu şehir haline getirilmeli ve şehiriçi-şehirdışı trafik geçişleri azaltılarak insanın yaşadığı zaman ve mekânın farkında olarak hayatının daha yavaş akışını sağlayacak bir alt yapı oluşturulmalıdır.
  • Beşincisi yerel mimari ve kültür temelli, cami merkezli şehirleşme modeliyle, çağdaş çözümlere giderken yörenin kadim mimarisi ve değerler sistemimizden kaynaklanan kültürün birer yansıması olan binalarla teşekkül edecek senfonik bir bütünlük sağlanmalıdır. Şehirler birer geçiş alanı ve büyük ölçekli otel (bir anlamda insanın zindanı) olmaktan çıkartılıp, yerel mimari ve kültürle yoğrularak erdemli insanların şehri, aynı zamanda bir saadet yurdu (dar’üs-saadet) haline dönüştürülmelidir.
  • Altıncısı, yeryüzünü hüsn-ü muhafaza hassasiyetiyle; şehirlerde yeryüzünü ve onun ekolojik dengesini Allah’ın emaneti bilerek ve ona hürmetle yaklaşan, çevreyi tahrip etmeden, hava ve suyu kirletmeden muhafaza ederek yaşamanın inancımız gereği olduğu idrakine varılmalıdır.
  • Yedincisi, şehirlerin görünen yüzü-fizikî varlığı- dışında, bir de inanç, tarih ve geleneğini yansıtacak görünmeyen yönü-ruhu- olmalıdır. Ruhsuz beden ölüdür ve günümüzün kimliksiz kentleri buna iyi birer örnektir. Şehrin kadim geçmişi, tarihi şahsiyetleri, alim ve önderlerinin maneviyatı taşa toprağa sinerek cemiyeti manen kuşatır ve şehrin ruhunu teşkil ederler. Şehir bütün bu kadim geleneği yansıtan bir ayna olmalıdır. Asıl olan her şeyin sahibi ve hakimi Allah’tır. Hikmet nazarıyla bakıldığında kulların yapıp ettikleri de aslında O’nun buyruklarına uygun olduğu sürece Hakkın birer tecellisi, insan ve şehirdeki birer yansımasından başka bir şey değildir.
  • Sekizincisi; şehirler tabiatın bir parçası olarak imar edilmek üzere bize emanet edilmiş topraklardır. Şehri imar ederken onun yeşil dokusunu muhafaza ederek, yaratıcının bize emanet etmiş olduğu tabiatı (tabii yeşil dokuyu, ağacı, çiçeği, böceği, yer üstü ve yeraltı kaynaklarını) örseleyip bozmadan, tahrip etmeden onlarla yarışmadan insan eliyle yapılanlarla uyumlu bir şekilde geliştirmeğe dikkat edilmelidir.

Esasen bir şehrin büyüklüğünden çok ulaşılabilirliği, sükûneti, insan ölçekli yataylığı ve aidiyet duyulan güzellikleri, topoğrafyanın muhafazasıyla yaşayan tabiî çevresi ve maneviyatının yansıdığı ruhu onu önemli kılar.


Eğer bir şehri planlarken tasarımda öngörülen nüfus limiti belirlenmiş ve buna göre şehrin tüm ihtiyaç ve fonksiyonlarını karşılayacak şekilde tamamı planlanmış ise şehrin anayasasını oluşturulmuş demektir. Artık iş bunun doğru tatbik edilmesine kalmakta.


Şehir Anayasası ya da İmar Planlarını sabitlemek


Şehrin anayasası haline gelmiş imar planı, sonradan ortaya çıkacak herhangi bir yasal düzenlemeyle, yönetmelikte ya da ilgili belediyenin çıkartacağı bir plan notuyla ilave bir yoğunluk getirilememelidir. Böyle bir şey vaki olursa şehir planında öngörülen alt yapıyı, donatı alanlarını, kısaca şehrin geleceği tam anlamıyla yerle bir edilerek şimdiki kimliksiz ve ucube kentlere dönüşmesi kaçınılmazdır.


Şehrin bir nevi anayasası sayılacak imar planını tatbik ederken, ana ilkelerini temelden etkilemeyecek, kendi içinde yer değiştirmesi zaruri olacak çok küçük fonksiyon transferleri hariç planlarda yoğunluk artışı getiren tadilatlar asla yapılmamalıdır.


Şehirler yöneticiye göre sürekli oynanan bir enstrüman haline getirilirse, orada yaşayanların planda öngörülen ihtiyaç ve fonksiyonları tam olarak karşılanamazlar. Şehre canlı bir organizma gibi yaklaşmak ve şehrin maddi ve manevi ihtiyaçlarını karşılayacak bir planlamayla yaşayan, ruhu olan ve insanının aidiyet duyacağı bir şehir modelinin hayata geçirilmesinde plana sadık kalmak ve plan geçerliliğinin süreklilik arz etmesi çok önemlidir.


Ülkemizin dinamik nüfus yapısını göz önüne alarak, gerçekte 100 yıl geçerli olması gereken planları, 50 yılla sınırlamamız ülke gerçeğiyle yakından alakalıdır. Gelecek 50 yılda o dönemdeki şartların gerektirdiği bir plan üzerinden yeni bir yapılaşma ve şehir düzeni öngörülebilir. Bu da şehri planlarken şehir kurgusundaki bina ömürleri ile plan ömrünün birbirleri ile mütenasip olması ekonomik kaybımızı da ciddi oranda önleyecektir. Bundan kastımız o dur ki eğer o şehri 50 yıl sonra yenilemek ihtiyacı duyacaksak o zaman şehri oluşturan binaların yapı malzemelerini ve yapım teknolojilerini planda öngörülen süreye göre inşa edip gereksiz masraflarla, ekonomik kayıplarla karşılaşılmamasıdır. Şehri nasıl planlarsak şehrin geleceği de o plan çerçevesinde tahakkuk eder.


Konut yerleşimleri, ticari alanlar, yol, otopark, şehir meydanları, yeşil alanlar, ortak alt yapı ve enerji altyapısı gibi tüm ihtiyaç ve fonksiyonlar planlı gelişen şehirlerde bir sorun olmaktan çıkar ve bugün sorun gibi görünen, ulaşım, yoğunluk artışı ve diğer meselelerle karşılaşılmaz.


Peki artan nüfus artan nüfus ve iç göçler ne olacak? Bu insanlar nerede istihdam edilecek ve nerede yaşayacaklar? Bu sorunun cevabı yine merkezi hükümet, ülke ölçeğinde başlatacağı planlama hareketi ile tüm ülkenin asgari 100 yıllık gelişim planlarını yaparak yeni ihtiyaç olacak bölgelerde, nüfusu 20.000 ile 500.000 arasında değişecek onlarca şehri önceden planlamalıdır. İç-dış göçler ve doğumla oluşacak ilave nüfus hareketleri ile planlanan şehirlerin organizasyonunun hayata geçirilmesi paralel olarak yürütülmeli ve insanlar için yeni iş ve barınma imkânları yeni kurulacak şehirlerde sağlanmalıdır. Bu da zaten devletin temel vazifelerinden biridir.


Tabiîdir ki çözümü münhasıran yukarıda belirtilenlerle değil, köyden kente göç neticesinde büyükşehirlerin geleceğini iyice çıkmaza sokmuş olan mevcut iskân, sanayileşme ve istihdam politikalarının yeniden gözden geçirilmesinde aramak lazımdır.


Şehirler, kendi iç dinamikleriyle, köy, kasaba, ilçe ve şehir merkezlerinde yeni istihdam, eğitim, ulaşım diğer sosyal imkânları sağlayarak yerleşik ahalinin kendi bölge ve şehirlerinde mutlu ve huzurlu yaşama şartlarını sağlamak zorundadır.


Eğer küçük şehirlerden büyük şehirlere, köyden şehirlere göç kontrol altına alınarak mevcut şehir dokularını bozmadan ve onlara yeni bir yük getirmeden, artan nüfusun yeni planlanan şehirlere yerleştirilebileceği politikalar geliştirebilirse bu kabil meseleler temelden çözülmüş olur.


Hatta her şehrin bünyesinde istihdam edilecek meslek sahiplerinin, ihtiyaca uygun olarak oraya yerleştirilmesine, başka yerlerde ihtiyaç duyulan meslek ve iş kollarının aynı yerde yoğunlaşıp, gereksiz ekonomik kayıplara sebep olmamalıdır.


Yeni geliştirilecek şehirlerde gıda, tarım, sanayi, hizmet ve diğer bütün sektörleri doğru planlamayla ihtiyaç kadar oluşturarak ve belediye eliyle de bu oluşan işyerlerini adetlerini kontrol ederek şehirler günümüzden çok daha mamur hale getirilebilirler.


Bir Medeniyet Tasavvuru Olarak Şehircilik Meselesi


Buraya kadar konuşamadığımız “bir medeniyet tasavvuru olarak şehir meselesi” ancak yukarıda işaret edilen teknik meseleleri çözecek irade ortaya konulmasını müteakip üzerinde tartışabilir vasata ulaşılmış olacaktır.


    Şehirlerin henüz teknik meseleleri halledilmemişken, onun bir medeniyet meselesi olduğu insanlara nasıl idrak ettirilecektir? Bunlara cevap arayalım;

  • Bir medeniyet tasavvurundan bahsetmeden önce, teknik meselelerin halledilmesini öngören adımların atılmasına merkezi idareden başlamalı ve bu adım mahalli idarelerle koordineli bir şekilde hayata geçirilmelidir.
  • Birinci adım halledildikten sonra şehrimizin kültürel kökler ve kodlarımızdan tevarüs eden dinî ve milli mimarimize uygun yapılarla şehirlerimizi mamur hale getirip bu şehirlerin insan öncelikli, merhametli, insana göre tasarlanmış ve motorlu araçların şehirde sadece ulaşım akslarında dolaştığı, cennet misali şehirler oluşturulabilir. Bu da böylesi bir şehircilik modelinin doğru uygulanmasına gerçekten ihtiyaç duyarak ve gereken önemi vererek hayata geçirilmesi ile başlayacaktır.
  • Şehirlerimiz insanın maddi ve manevi, ruhi ve fiziki bütün ihtiyaçlarını karşılayan bir canlı bir organizma gibi telakki edilerek, insanların aidiyet duyup sahipleneceği bir mekân haline getirilebilirse, insan yüzlü, merhametli, mamur bir şehir haline gelecektir.
  • Öncelikle bir şehir, yaşanabilir büyüklükte, mahalli mimariyi yansıtan ve donatı alanlarıyla nüfusu orantılı olan ve bu orantıyı hiçbir zaman bozmayan bir şehir planıyla; iskân, sanayi, hizmet alanlarını, dini yapılar, otopark ve eğitim yapıları dahil tüm şehir doğru planlanmış olur.
  • Şehirden elde edilen maddi imkânların sosyal barışı tesis edecek şekilde tüm kesimlerin adil ve dengeli paylaşımını esas alacak bir iktisadı yapı tesis edilmelidir.
  • Şehirler plan yapıcı çok sayıda birbirinden farklı ve bağımsız kamu kurumun tasarruflarıyla ve mahalli idarecilerin keyfi idareleri ile asla mamur hale getirilemezler.
  • Bu çok başlılık devam ederse, mevcut yapı stokunu, mimari geçmişimizi bugüne taşıyan o nadide eserleri tamamıyla kaybetme tehdidi ile karşı karşıya olduğumuz da üzücü bir hakikattir.
  • Şehirler insan hayatının şekillenmesinde son derece önemli bir etkendir ve insanların kendi kurduğu şehirlerin zaman içinde kendilerini de inşa eder, değiştirirler. Bu sebeple şehrin inşası, insanın ihyası ve medeniyet tasavvurundan bağımsız telakki edilemez...
  • Şehirlerimiz içinde bulunduğu başıboşluk ve kimliksizlikten kurtularak yeniden kendi kodlarımıza uygun, insanların ihtiyaçlarına, inanç yapısına ve mahremiyet hassasiyetine uygun olan bir yerleşme politikası hayata geçirme zamanı gelmiş ve geçmektedir.

Türkiye’deki Şehirciliğe Dair Meselelerin Ana Başlıkları


    Artık tüm yetkililerce aşağıdaki gerçeklerin kabullenilmesi gerekir;

  1. İdeal şehircilik politikalarının geliştirilmesi yeterince bilinmemekte, bilinenler de doğru uygulanamamaktadır.
  2. Arazi bilgisi, fizikî verileri, deprem kuşaklarıyla ilişkisi yeterinde irdelenmeden, imar planları üzerinde yeterince çalışılmadan, masa başında hayali olarak (pratikle örtüşmeyen şekilde), rant ve yoğunluk artışı temelli yapılmaya devam edilmektedir.
  3. Hazırlanan planlar arazi mülkiyet haritasıyla örtüşmemekte ve şehirlerin kültürel geçmişi ve inanç kodlarıyla alakası kurulmamaktadır.
  4. Tüm işlerde ehliyet birinci öncelik olmalı, planlar işi bilen uzmanlar tarafından hazırlanmalıdır. Plancılar, plan üzerinde çalışan teknisyenler genellikle tasarımı iki boyutlu bir bakışla kurgularken hayat gerçeğinin üç ve dört hatta beş boyutlu oluşundaki genişliğine ve derinliğine ihtiyacı algılayamayacak durumda olduklarını sonuçlarından kabul etmek gerekir. Artık bu işin ciddiyetine varıp ve bunu layıkıyla yapacak olan kadrolara, işi en iyi gerçekleştirecek insanlara devretmekten başka bir çözüm yolu yoktur.
  5. Planlarda camilerin yerini ve konumunu işaretlerken aşağıdaki suallere cevap aranmalıdır;
    • Cami parselinin kıble istikametine göre giriş çıkışı, arsanın ve binanın verimli kullanımı nasıl sağlanır?
    • Yeni paradigmamızda cami merkezli şehirler yeniden nasıl ihya edilebilir?
    • Güncellenen ihtiyaçlara göre cami çevresinde yer alacak eğitim, sağlık, kültür ve sanat mekânları bir cami külliyesi içinde nasıl bütünleştirebilir?
    • Bunları önceden kurgulayarak cami merkezli bir şehir modeline yönelmek, inanç ve kültür kodlarına yönelmenin bir tezahürüdür. İdareciler bunun temel bir mesele olduğunun farkında mıdırlar?

NETİCE


Şehirlerimiz, içinde bulunduğu kaosa çözüm olmak üzere yukarıda işaretlenen ve yine konunun başka uzmanlarınca da önerilebilecek teklif ve tedbirler zaman kaybetmeden hayata geçirilemezse kapitalizmin birer kaleleri haline gelecektir.


“Küresel finansal güçlerin terörü” olarak da adlandırılabilecek olan kapitalizmin öngördüğü ve paranın yükselen değer olarak revaçta olduğu kentler, insanların maddi ve manevi değerlerinin, yardımseverliğin, diğergamlığın, merhametin neredeyse lüks haline geldiği bir cehenneme dönüşebilir. Şehirlerimizi böylesine başıboş bırakmanın vebali, gençliğimizi, geleceğimizi ve İslam dünyasının ümidi ve öncüsü olan Türkiye’nin zengin tecrübe ve potansiyelini kaybetmek anlamına gelir ki bu da gaflet hatta ihanet olarak kayda geçecektir.


Şehirciliğe dair meselelerin MGK’da müzakere edilecek kadar önemli mevzular olduğunu, sanatın ahlâk ve inançla içkin olduğunu ve bunların hiçbir şekilde birbirinden kopuk olmadığını, şehirlerimizi estetik hissiyatımızı yansıtacak sanat ve mimariyle şehircilik standartlarına uygun planlama ilkeleriyle şekillendirerek bir medeniyet tasavvuru iddiamızı hayata geçirebiliriz.


Şehirlerin bir tür anayasası olan imar planlarını sıradan sebeplerle esnetilen, iç dengeleri bozularak yoğunlaştırılan mekânlara dönüştürmeye hakkımız yoktur. Merkezi ve mahalli idarecilerin de planın gereğini mutlaka bu şekilde anlamaları ve hayata geçirmeleri gerekmektedir. Bu onların temsil etmekte olduğu cemiyete karşı vazifesi olup, bu meselelerden birinci derecede mesul olduklarını asla unutmamalıdırlar.


Senior Architect / Urbanist / Author

- Mehmet Osmanlıoğlu -