Sit alanı ve yeşil bina

İLK İLAN EDİLEN SİT ALANI VE YEŞİL BİNALAR

İbrahim ve İsmail'e: 'Tavaf edenler, orada ibadet amacıyla oturanlar, rüku ve secde edenler için Evimi (Kâbe'yi) temizleyin!' diye emretmiştik
- el-Bakara, 2/135 -
Şüphe yok ki Yüce Allah temizdir, temizliği sever. İkramı boldur, ikramı sever. Cömerttir, cömertliği sever. Artık evlerinizin çevresini temiz tutun.(Et-Tıbbün Nebevi s.216)
EMANET EDİLEN TABİATI MUHAFAZA ve İLK SİT ALANI
Adem (a.s) dünyaya Allah’ın halifesi olara gönderildiğinden beri arzın hüsnü muhafazasına dair yüklendiği emanet, onun yaratıcıya kulluğu müteakip en mühim vazifelerinden olmuştur.
Müslümanların yediği, içtiği ve giyindikleri kadar içinde yaşadığı çevrenin de temizliğine riayet etmesi onların mühim bir ahlakî sorumluluğudur.
Evlerden başlayarak sokaklar, mahalleler, köyler, kasabalar ve şehirler her ölçekte temizliğe riayet edilerek hüsnü muhafaza edilmelidir. İnsanlığa yeryüzünün mescit kılınmasını müjdeleyen peygamberimiz, ona tüm arzı mescit temizliğinde muhafaza ve idame ettirme vazifesini de bir kez daha esaslı bir şekilde hatırlatmaktadır. Allah’ın ayetlerinden olan tabiatı muhafaza; hilkati muhafaza sadedinde anlaşılmalıdır.
Tabiattan faydalanılırken onu tahrip etmeden ve sonraki nesillere ulaştırmanın mesuliyetini asla hatırdan çıkarmayan bir anlayış ve idrak içinde bulunmak lâzımdır. Allah (cc) 'Şüphesiz Allah çok tövbe edenleri ve pisliklerden temizlenenleri sever' (el-Bakara, 2/222) buyururken manevî temizliği maddî temizlikten önce zikretmektedir.
Bu bize manevî dünyalarındaki tüm kirlenmişliklerden arınma gayreti içinde olanların ancak hakikî mânada maddî dünyayı(arzı) temiz tutmak eylemi içine girebileceğini hatırlatmaktadır. Günümüzde havayı, çevreyi, tabiatı ve denizleri kirlettikleri hâlde, çevre ve tabiatı muhafaza havarîleri kesilmiş kapitalist ve emperyalist batı dünyasının ikiyüzlülüğü bunu daha net biçimde ifade etmektedir.
Allah kâinatı herşeyin yerli yerinde olduğu bir denge ile yarattı ve muhafazasına insanları memur ederek 'Yıldız, bitki ve ağaç secde ederler. Göğü Allah yükseltti ve mizanı (yani dengeyi) O koydu. Sakın bu dengeyi bozmayın' (Rahman, 55/ 6,7) ayetleriyle yol gösterip ikaz etmektedir.
Tabiî çevrenin hüsnü muhafazası maksadıyla İbrahim (a.s.) Mekke’yi , Peygamber Efendimiz (sav)’de Medîne ve Taif şehirlerini sit alanı ilan ederek buraları adeta dokunulmaz kılmışlardır.Bu hususta“Allah’ım! İbrahim Mekke’yi haram kıldı (kutsal belde ilan etti). Ben de Medine’nin iki taşlık arasını haram kıldım (kutsal yer/sit alanı ilan ettim).
Orada hiç kan akıtılmayacak, savaşmak için silah taşınmayacak, hayvanları gütmek gayesiyle kesilenden başka hiçbir ot ve ağaç kesilmeyecektir. Allah’ım! Medine’mize bereket ver! Allah’ım! Sa’ımıza bereket ver! Allah’ım! Medine’mize bereket (ve bolluk) ver! Allah’ım! Medine’mize bereket ver! Allah’ım! Bir bereketin yanında iki bereket ihsan et! Nefsim kudret elinde olana kasem ederim ki, Medine’nin hiçbir yolu ve geçidi yoktur ki, orasını koruyan iki melek bulunmasın. Oraya varıncaya kadar onu korur-lar...” hadisi dikkat çekicidir..
Yine tabiat ve çevreyi korumayı, ağaç dikimini yaygınlaştırmayı İslâmi ve insanî bir görev olarak va’z eden peygamberimiz;“Kıyâmet kopmaya başladığında, birinizin elinde bir ağaç fidanı bulunsa, kıyâmet kopmadan onu dikmeye gücü yeterse, hemen diksin”[9] hadisiyle eşsiz bir çevre bilincini öğretmektedir. 'Yerdekilere merhamet edin ki göktekiler de size merhamet etsin' (Tirmizî, 'Birr', 16) buyurarak merhamet olunmak isteyenlere tüm yeryüzündeki varlıklara merhamet etmelerini tavsiye etmiştir.
“O” Bir köpeğe su veren kadının bağışlandığını belirtirken, bir kediye eziyet edip ölümüne sebep olmanın Allah'ın gazabını çektiğini vurgulamıştır.
Kendisi bir defasında beş yüz hurma ağacını birden dikmiş (İ Hanbel, 5:354) ve bu konuda şunları söylemiştir: 'Bir Müslüman bir ağaç diker de bunun meyvesinden insan, evcil veya vahşi hayvan, veya bir kuş yiyecek olsa, yenen şey diken için bir sadaka hükmüne geçer' (Müslim, 'Müsakat', 10)
Yeryüzü bana mescid kılındı, onun toprağı temiz ve temizleyicidir, buyuran Hz Peygamber'in Mekke, Medine, Uhud dağı ve başka yerlere, şehir ve tabiata sevgisini dile getirmekte, gök cisimleriyle de ilgilenerek onların doğuş ve batışlarını dua fırsatı olarak değerlendirmiştir.
Çevreyi muhafaza hassasiyetinin oldukça yüksek olduğu Osmanlı’da ,Sümbül Efendi yerine vekil olarak Merkez Efendi'yi atar. Ve de, süs isteyen şeyhine kuru bir çiçek getirmesi ve sebep olarak:...İbadet halindeki yeşil çiçekleri ibadetten alıkoymak istemedim, cevabını verir.. Osmanlı topraklarını ziyaret eden Lamartine; - “Osmanlı Müslümanları canlı ve cansız mahlûkatın hepsiyle iyi geçinirler. Ağaçlara, kuşlara, köpeklere, velhasıl Allah’ın yarattığı her şeye hürmet ederler; bizim memleketlerde başıboş bırakılan veyahut eziyet edilen bu zavallı hayvan cinslerinin hepsine şefkat ve merhametlerini teşmil ederler. Bütün sokaklarda sokak köpekleri için muayyen (belirli) aralıklarla su kovaları sıralanır.” derken, “Moeurs et usages des Turcs“ adlı kaynakta “Osmanlı Devleti’nde kasaplar her gün belirli sayıda kedi ve köpek beslemekle yükümlüdürler... Şam’da hastalanan kedilerle köpeklerin tedavisi için bir hayvan hastanesi mevcuttur.” kayıtlarına rastlanmaktadır.
ÇEVRE VE TABİAT KAYNAKLARININ MUHAFAZASI
İnsanlığın yeryüzünde gerçekleştirdiği en büyük organizasyon, vücuda getirebildiği en büyük eser şehirdir.
Şehri kurarken onun konumu, kültürel arka planını oluşturacak geçmişi, tarihle bağı, yönlendirilmesi, su kaynaklarına mesafesi, manzarası, güneşlenme oranı, silueti, hâkim rüzgârla ilişkisi, büyüklüğü, topoğrafyaya uyumu ve buyurgan bir irade olmadan insanların ihtiyaçlarıyla teşekkülü önemli parametrelerdir.
Şehirler inşaa edilirken insanı, tabiatı ve kaynakları tüketmeyen, enerji bağımlılığı asgaride tutulabilecek, fazla atık üretmeyen, tabîi hayat konforu sağlayan, iklimlendirilmelerinin kolay ve az maliyetli olacak şekilde kurgulanmaları gerekir. Kaynakların kullanımının önemli nispette gerçekleştirildiği binaların, işyerlerinin, evlerin ve giderek büyük ölçekteki mahalle ve şehir tasarımının, çevre dostu ve optimum kaynak kullanımını öngörmesi daha da önem kazanmaktadır.
İnsanların kendilerine emanet edilen kaynakları -ne kadar bol olursa olsun- israf etmeden, sürdürülebilir ve yenilenebilir özellikli seçerek, az atık üreten ve geri dönüşümü mümkün kılacak kaynaklara yönelerek kullanmaları, onların geleceğe daha huzur ve güvenle bakmalarını sağlayacaktır.
“O Allah Göğü yükseltmiştir ve dengeyi koymuştur”(Rahman,7-9),
( " Gerçekten biz, her şeyi bir ölçüde yaratmışızdır." Kamer,49),
" İnsanların ellerinin işledikleri günahlar sebebiyle, karada ve denizde fesat meydana çıktı ki(Allah)yaptıklarının bir kısmını kendilerine tattırsın, olur ki, belki geri dönerler” (Rum,41),
“İnsanlardan öylesi vardır ki, dünya hayatı hakkındaki sözü senin hoşuna gider. Kalbindekine de (özü sözüne uygun olduğuna) Allah’ı şahid tutar. Halbuki kendisi düşmanların en yamanıdır. (Senden) ayrıldı mı, yeryüzünde fesad çıkarmaya, ekini ve nesli helak etmeye çalışır. Allah ise fesadı sevmez.'(Bakara, 204,205) emretmiş ve insanların kendi elleriyle karada ve denizde dengeyi bozduklarından ne denli büyük felaketlerle karşı karşıya geldiklerini bildirmektedir.
Aynı konuda bir gün Peygamberimiz (sav), sahabîlerden birinin abdest alırken suyu israf ettiğini görür. “Bu israf nedir?” diye sorar. Bunun üzerine sahabî, “Abdestte israf olur mu?” diye karşılık verir. Peygamberimiz: “Evet, akan bir nehrin kenarında bile olsan, normal bir miktarın üzerinde su kullanman israf olur.” (Ahmed b. Hanbel, Müsned, II) buyurarak kaynak ne kadar bol olursa olsun, ibadet maksadıyla dahi olsa israfın temel yanlışını – ihtiyaçtan fazla kullanmak- olarak ifade etmiştir.
ÇEVREYE ZARARLI ETKİ OLUŞTURMAYAN, DAHA AZ ENERJİ KULLANAN (YEŞİL)BİNA YAPILABİLİR Mİ?
Binaların kaynak tüketiminde başrolü oynamakta olduğu ve tüketimin önemli bir bölümünün binalarda gerçekleştiği bilinmektedir.
Yapılan araştırmalarda, elektriğin yaklaşık yüzde % 60’ı, kullanılan içme suyunun yaklaşık % 15’i binalarda tüketilmekte olup, binalardan kaynaklı sera gazı üretimi ise yaklaşık % 30 oranına ulaşmakta olduğundan, Çevre hassasiyeti yüksek toplum kesimleri %30-35 oranında daha az enerji, daha az doğal gaz ve daha az su tüketen, atık maliyetlerini % 50-90 oranında azaltan çevre dostu binaların yapımına ilişkin taleplerini ortaya koymuşlardır.
Çevre dostu ya da yeşil binalar yapı sektöründe daha değerli, doğaya saygılı, ekolojik, konforlu ve enerji tüketimini azaltan binalar olarak yeni bir yönelim ve sektör ortaya çıkarmıştır. Bu yapılara özelliğini; yer seçimi, tasarım, inovasyon, binada kullanılan yapı malzemelerinin özellikleri, yapım aşamasında dikkat edilen çevresel hassasiyetler, yapım tekniği, atık malzemelerin yeniden kullanımı konularındaki seçici yaklaşımlar vermektedir.
Bu binaların yatırım maliyeti standart yolla inşa edilen yapılardan % 10-20 fazla olmasına rağmen, enerji kullanımında sağlanan tasarruf sayesinde kısa sürede maliyet farklarını tolere edebilecek özelliklere sahiptir.
Enerji tasarrufunun ve doğal enerji kaynaklarının kullanımının ön planda tutulduğu bu binalarda, ısıtma ve havalandırmada kullanılan enerji yarı yarıya düşürülebilmekte; bu tür uygulamalar ile enerji tasarrufu, doğayı koruma, yenilebilir enerjinin kullanımı ve konforlu bir yaşam ortamı ve aynı zamanda gelecek için temiz bir çevre bırakma özlemi hedeflenmektedir.
Çevreci akıllı evler ise; konforun yanı sıra, evlerin çevreye olan etkilerinin de ön planda tutulduğu evlerdir. Bu evlerde en az atık olusumu planlanmış ve olusan atıklarında yeniden kullanımı ve geri dönüsümü yapılarak değerlendirilmesi hedeflenmiştir.
YEŞİL BİNALARIN SAĞLAYACAĞI AVANTAJLAR
Bu tür binalarda iklimlendirme ve enerji ihtiyaçlarının karşılanması için sürdürülebilir, çevre dostu çözümlerden yararlanılmakta, tasarımlar, doğal ışıktan maksimum yararlanacak şekilde kurgulanmakta, binada ya da bahçesinde suyu az tüketen bitki türleri tercih edilmektedir. Bahçe sulamasında evsel atık suların arıtmasından sonra temizlenmiş sular, tasarruflu ampuller, musluklar, duş başlıkları, ve akıllı klozetler kullanılmakta, ısı pompalarıyla 75 metre derinlikteki toprak ısısı bina içine taşınabilmektedir.
Bu binaların inşa edileceği araziler seçilirken tarım arazilerine, tarihi alanlara ve ekolojik dengeyi bozacak bölgelerin muhafazasına özen gösterilmektedir.
Binaların inşaa sürecinde yakıt tasarrufu için hafriyatı en aza indiren yöntemler kullanılmakta, inşaat artıkları çeşitli yöntemlerle yeniden değerlendirilerek çevre kirliliği en aza indirilmektedir. Sürdürülebilir ve yakın mesafelerdeki kaynaklardan temin edilen malzemeler tercih edilmekte, bina yapımında kullanılan malzemelerin seçiminde insan sağlığı açısından tehlikeli olmayan doğal malzemelerin seçimine özen gösterilmekte ve özellikle toksik gazlar içermeyen boya ve halıların kullanılmaması, bina içerisindeki hava kalitesinin daha yaşanılabilir durumda olması amaçlanmaktadır.
Doğal gün ışığı, düşük VOC içerikli malzemeler, yüksek hava miktarı ve kalitesi ve manzara sağlanması ile bina kullanıcılarının konforunu, refahını artırmakta, sağlığını olumlu etkilemekte ve verimli çalışmasını sağlamaktadır.
Yeşil veya sürdürülebilir kaynaklarla üretilen binanın uzun vadede ilave maliyetinin on katı kadar tasarruf sağladığı iddia edilmektedir.
Klasik-Standart binalara göre yeşilin maliyetini net ve doğru olarak ortaya koyabilmek için Amerika’da 33 bina üzerinde çalışma yapılmış, birçok bina temsilcisi ve mimar ile görüşülmüş ve neticede ortalama yüzde 2’den daha az bir maliyet farkı tespit edilmiştir
Amerika’da yapılan bir araştırmaya göre insanlar zamanlarının yüzde 90’ını bina içinde geçirmekte olduğundan, sağlık ve dolayısıyla verimlilikle ilgili sorunların büyük bir kısmı hava kalitesi düşük, gün ışığı ve manzarası olmayan ortamlardan kaynaklanmaktadır. İç mekân ortam kalitesinin artırılmasının, çalışanlar üzerinde göstermiş olduğu olumlu etkiler ile verimlerinin ne kadar artırdığını hesaplamak çok zor olmakla birlikte, yapılan bir araştırmaya göre Yeşil Binalarda çalışanların, diğer binalardakilere göre yüzde16 daha az rahatsızlandıkları ve dolayısıyla yüzde 16 daha az iş kaybının olduğu tespit edilmiştir.
NETİCE
İnsanlık bir yandan kendilerine emanet edilen tabiat ve çevreyi hüsnü muhafaza ederken, öte yandan kaynakların optimum kullanılarak israfın engellendiği, enerji bağımlılığının asgariye indirildiği, tabîi malzemeler kullanılarak insanları zararlı etkilerden korunan bir şehir ütopya değildir. Şehirleri dolayısıyla hayatı yaşanılır kılmak ta, bir cehenneme dönüştürmek te elimizde.. İnanmak ve inancın gereği yaşamak. İslâm inancı Bakara 204-205’te tabiatı, çevreyi, kara ve denizleri ve nesli korumayı emrederken israfı yasaklıyor.. Çevre bilincini başka yerde aramaya gerek yok!
Senior Architect / Urbanist / Author
- Mehmet Osmanlıoğlu -
