Mila İnşaat

İNSAN YÜZLÜ MERHAMETLİ ŞEHİRLER İNŞA EDİLMELİDİR!

İnsan yüzlü merhametli şehirler inşa edilmelidir!

İnsan yüzlü merhametli şehirler inşa edilmelidir! - Mila İnşaat

İNSAN YÜZLÜ/ MERHAMETLİ ŞEHİRLER İNŞAA EDİLMELİDİR!


Ayet
Ayet

Allah'ın buyruklarını umursamaz hale gelen şu) insanların kendi elleriyle yapıp ettikleri sonucunda karada ve denizlerde çürüme ve bozulma başladı: Bu şekilde (Allah), belki (doğru yola) geri dönerler diye yaptıklarının bazı (kötü) sonuçlarını onlara tattıracaktır.

- Rum, 41 -


İNSANIN ÇEVRENİN İDRAKİNE VARIŞI


Eldeki Tevrat ve İncil nüshalarında Hz.Adem(as) ile Hz.Havva’nın memnu meyveyi yemesiyle ilgili bölümlerde “Hz.Adem ve Hz.Havva’nın şeytanın yanıltmasıyla memnu meyveyi yedikleri ve cennetten kovulduğundan bahsedilir.


Kur’anı Kerîm’de ise yukarıda bahsedilenlerden farklı olarak Hz.Adem(as) ile Hz.Havva’nın şeytanın iğvasıyla memnu kılınan ağacın meyvesinden yemelerinden dolayı günahkâr olduklarını, ardından pişmanlık duyarak tövbe ettiklerini ve bu niyazlarının kabul edildiğinden bahseder.


“Ey Âdem sen ve eşin birlikte Cennete yerleşin, Cennetin meyvelerinden istediğiniz yerden bol bol yiyin! Fakat şu ağaca yaklaşmayın! Yoksa her ikiniz de zalimlerden olursunuz! ” (Araf ,19)
Derken, şeytan şöyle diyerek onun kafasını karıştırdı: "Ey Âdem! Sana sonsuzluk ağacının ve son bulmayacak bir hükümranlığın yolunu göstereyim mi?". Nihayet ikisi de o ağaçtan yediler. Bunun üzerine mahrem yerleri kendilerine göründü, üstlerini cennet yaprağıyla örtmeye çalıştılar. Böylece Adem Rabbine karşı gelmiş ve yolunu şaşırmıştı. (Taha, 120-121)
“Dediler ki: Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik.. Eğer sen bizi bağışlamaz ve bize acımazsan mutlaka ziyân edenlerden oluruz.” (Â’râf, 23)
"Sonra Âdem Rabbinden öğrendiği sözlerle tevbe etti, Rabbi de onun tevbesini kabul etti. Çünkü O, tevbeleri çok kabul eden ve çok merhamet edendir. (Bakara,37)
Sonra Rabbi onu seçkin kıldı, tövbesini kabul etti ve doğru yola yöneltti. (Taha,122)

Ve bu tövbe neticesinde bağışlanan Adem (as) kendisine mesuliyet yüklenen ve çevresindekilerin farkına varması gereken bir varlığa –insana- dönüşür.


Ardından Hz. Adem Allah’ın halifesi olarak çevresinin farkına varması gereken bir sorumlulukla yeryüzüne gönderilir. İnsana çevresini idrak eden bir varlık olarak arzda belli bir süre için yaşama imkânı bahşediliyor. Bu haliyle insana halife vazifesiyle; çevresini yeniden şekillendirme ve hüsnü muhafaza mesuliyeti de yüklenmiş oluyor. İşte İslâm “insan”ı, bu idrake ulaşan ve halifelik mesuliyetini üstlenen bir varlık olarak tarif ediyor. Beşer, Allah’ın kendisine yüklediği halifelik vazife ve yetkisiyle, çevre şuur ve idrakinden doğan mesuliyetini birleştirerek dünyayı hüsnü muhafaza eden haliyle insana dönüşür.


Günümüzdeki haliyle emanet edilen arzı/çevreyi hüsnü muhafaza idrak ve mesuliyetinden uzak bir cemiyet yapısıyla ufukta istikbaldeki nesillere yaşanacak güzel bir dünya bırakılacağına dair bir emare görünmemekte. Bu da beşerden insana dönüştürülen varlığın zayıflık ve nankörlüğünün tekrarından başka bir şey değildir.


İNSAN ÖNCELİKLİ VE ADALETLİ ŞEHRİN İMARINA DAİR


İnsanı merkeze alan, mütevazı nispetleriyle insana saygılı ve yayaların ihtiyacını karşılamayı önceleyen bir şehir tasarımından bahseden inancımız, bize şehrin bir bütün olarak yaratılanlara ve hususen de eşref-i mahlûkat olan insana göre tasarlanması gerektiğini emrediyor.


Şehrin tüm açık ve kapalı mekânları cemiyetin her kesiminin kolayca istifade edebileceği imkân ve şartları taşıyabilecek şekilde tasarlanmalıdır.


Şehri bütün yaya ulaşım akslarının çocuk, yaşlı, engelli, kadın -cemiyetin tamamının- erişim ve ulaşımını kolaylaştıran bir paradigma çerçevesinde imar edilmesi ideal şehir telakkimizin bir parçasıdır. Motorlu araçlar için yollar ise ikinci plandadır ve gerektiği kadar vardır.


İnsan ölçekli şehir derken; insanın maneviyatını, psikolojisini, sosyal ilişkilerini, insanın tabiatla alışverişini ve emanet edilen arz parçasının hüsnü muhafazasını ön gören insana saygılı yapılaşmasıyla “ufkî bir şehir” tasarımından bahsediyoruz.


İnanç ve irfanımız bize şehirlerin inşaasında; başta insan nesli olmak üzere yaşayan her türlü canlı ve bitkiyi hüsnü muhafaza vazifesini üstlenen âdemoğlunun, emanet edilen şehirleri kâinatın bir parçası telakkisi ile bunu bir kuyumcu hassasiyetiyle ele almayı ve gönderiliş maksadının dünyayı/ şehri güzelleştirmek olduğunu ihsas ediyor.


Burada zikredilen Allah'ın kendisine halife olarak yaratıp dünyaya gönderdiği Âdemoğullarının emaneti hüsnü muhafazasıdır. Muhafazadan anlaşılması gereken; yaradılışın hikmet ve mahiyetini, emaneti yerli yerinde kullanmak(adalet) ve adaleti ayakta tutmaktır. Ademoğluna şehri pervasız ve kayıtsızca, la yüsel/ keyfi uygulamalarla biçimlendirme, değiştirme, kalabalıklaştırma, altını üstüne getirircesine hafretme, tabiî hatlarını örseleme salahiyeti tanınmamıştır.


İnancımızca insanın vazgeçilemez ihtiyaçları olarak belirlenen barınma, yeme-içme, su ve hava gibi ihtiyaçlarını temiz ortamda karşılanabileceği tabiatın da hüsnü muhafazası vazgeçilmez bir mesuliyetimizdendir.


İnsanların tabiî ihtiyaçlarının karşılanmasının yanında, çocukların, yolcuların, ihtiyaç duyan herkesin kolaylıkla ulaşabileceği sokak ve meydan çeşmeleri yeniden hayata geçirilmeli, hayvanların da su ihtiyaçlarını karşılaması için çeşmelerin uygun kısımlarında kanallar oluşturulmalı, kuşların tünemeleri/barınmaları için binaların (cami, han ve hamamların) fazla rüzgâr almayan duvarlarına kuş evleri yapılarak -emanete riayetin bir göstergesi olarak- muhafaza edilmelidir.


Medeniyetin ete kemiğe bürünmüş hali olan şehirler, insanların sulh yurdu olmalı, misafir ve ziyaretçilere rahatlıkla seyahat ve konaklama yapabileceği imkânlar sunulmalı, onlara emniyet ve adaletin hâkim olduğu bir beldede olduklarının mesajı şehrin daha girişinden itibaren verilmelidir.Şehrin en ücra bölgesinde yaşayan, düşük gelir grubundaki insanlarla, en varlıklı insanlar, şehirden faydalanma hususunda aynı haklara sahip olmalıdır. Eğer bir şehirde sadece belli zengin kesimin, elit gelir gruplarının kullanıp faydalanabildiği mekânlar diğerlerinden bariz olarak ayrılıyorsa, bu durum orada adaletin hâkim olmadığı, toplumsal sınıfların ayrışarak birbirlerinden uzaklaştığı ve potansiyel toplumsal fay kırıkları oluşturacak bir mekân tasavvurundan kaynaklanmakta olduğu açıktır.


İDEAL ŞEHRE DOĞRU...


Şehirler ona aidiyet, tarihi arka plan, süreklilik, maneviyat ve kültürel farklılıklar; kimliğini oluşturan bu tüm özelliklerini - ruhunu -kaybedince masa başında tasarlanan kentlere dönüşürler.. İnsanlar belli meslek ve toplumsal sınıf çerçevesinde oluşturulacak, çevresi yüksek duvarlar ve dikenli- jiletli tellerle ihata edilmiş, alışveriş dahil tüm ihtiyaçlarını şehrin site içi ortak mekânlarından halleden, gettolaşma benzeri bir yapılaşma modeliyle cemiyet içi ilişkileri ve sosyal barışı sağlayamazlar. Kentleri şehirlerden ayıran özelliklerden biri de tüm farklı statü, meslek ve gelir gruplarındaki insanların ayrışarak barış yurdu olması gereken bu mekânları birbirinden kopuk, bir nevi kamplaşma alanlarına dönüştürme riski taşımasıdır.


Şehirler aynı zamanda ana mekân olarak cemiyetin ortak eylemlerinin; ticaret sanat eğitim ibadet gibi ana fonksiyonların icra edildiği bir şehir meydanından bahsedilir.


İdeal şehirlerde; insanlar şehrin yükselen yamaçlarına konumlanan evleriyle, birbirlerinin manzaralarını kapatmayan, rüzgârını engellemeyen güneşini perdelemeyen birbirlerine hürmet eden yerleşimiyle oluşturulan ve topoğrafik yapıyı çok gerekmedikçe örselemeyen, tabiatı altüst etmeyen, arazideki iniş ve çıkışları şehrin birer güzelliği olarak kullanan, yolların dönüşleri ile birlikte binalarında buna paralel olarak çevrildiği ve çok farklı istikametlere, farklı yönlere bakan binaların teşekkül ettirdiği bir güzellikler manzumesinin tezahürünü görme imkânını bulurlar.


Biz şehri kurgularken, inkişaf ettirirken şehrin her noktasını, her bölümünü, her evin nasıl kurulacağını en ince noktasına kadar belirlemek gibi tüm yetkinin mahalli ve merkezi idarede olmaması gerektiğini, ancak ana kuralları idarenin tespit ve kontrol etmesi gerektiğini, onun dışında özellikle konut bölgelerinde binaların komşuların birbirleri ile konuşarak anlaşarak görüşerek, sokak dokusunu mahalleyi oluşturmalarının bizi erdemli bir şehrin inşaasına yönelteceğini düşünüyoruz.


Cumhuriyetin ilk yıllarında her şeyi tanzim etme buyurganlığını devlete veren belediyeler kanunu çıkmadan önce Bursa’daki ev hanımlarının kendi mahallesine yapılacak bir evin sokakta oluşturacağı silüeti, güneşin etkisiyle oluşacak yansımaları, manzara etkilerini ve hangi renge boyanması gerektiğini ev sahibiyle birlikte sokak sakinleri ve mahalleli birlikte müzakere ederek karara bağlayacak bir yüksek medeniyeti yaşatıyorlardı. İnanç ve irfanımız bize şehri imar ederken iştişare ile karar verilen, katılımcı, insanın çevresindeki kendini de etkileyecek her yeni oluşum ve kurgu için danışılan, fikri alınan ve ona değer verilen bir şehir hayatını öngörüyor. İdarecilerin -la yüsel- buyurganlığını değil...


Bu hususu bilge mimar Turgut Cansever “İslam’da Şehir ve Mimari” adlı eserinde;


”Tasavvufun şekillendirdiği müminin ruh halleri, sanatkârın tavrı olarak sanat eserine-mimariye- yansıdığı gibi, kendisini ve ruh âlemini Allahu Teâlâ’nın emrettiği şekilde yeniden biçimlendirmeye, çalışan müminin mimar olarak da bu ruh hallerine ugun mimarî biçimler bütünlüğü kurmayı vazife bilmesi tabiîdir. Biçimler gösterişli veya mütevazı, tesirli veya çekingen, zengin veya sade olabilir. İslamî bir eserde bu biçim ve ifadeleri tasavvufî ruh hallerine tekabül eder ve böylece eserin İslamî üslûp hususiyetleri gelişir.

“İnsan”ın çevresinin bilincinde olması ve çevrenin teşekkülüne ait kararlara katılması, buna karşılık bireyin ve yönlendirilip güdülecek kitlelerin önemsiz sayılması, nasıl birbirinin zıddı iki yönetim üslûbuna tekabül ediyorsa, insanların apartmanlarda veya küçük bahçeli evlerde oturtulması da bu iki bağdaşmaz yaklaşımın şehir yapısındaki, ev mimarîsindeki iki farklı tezahürüdür.


İnsanların evlerinin şekillenmesine ait kararlara katılma hakkı, evlerden oluşan yerleşme biçimi yanında evlerin birbirleriyle münasebetlerine ait meselelerin de ele alınmasını, yerleşme düzeninde dayanışma, korunma, mahremiyet, toplumsallık, ferdîlik, yalnızlık gibi konuların da çözümlenmesini gerektirir. Biyo-sosyal varlık alanının bu meselelerin halledilmesi için gelişen şuur, bilgi, davranış şekilleri ve melekeler, bu alana ait meselelerin çözülmesi ve yapıya intikalindeki başarı mimarînin seviyesini tayin eder.” şeklinde açıklamaktadır.


Buyurgan bir eda ile masa başında kalem-cetvelle çizilen ve şehrin de bir ruhu olduğunu anlamayan teknokratların insanların birbirlerine saygılarını, aidiyet duygularını birbirleriyle olan ilişkilerini, muhabbetini hürmetini ön görmeden sadece idarenin erkini kullanarak insanlara dayatmanın “merhametli şehir” olgusuyla bağdaşmayacağını belirtmek zorundayız.


Şehir dokusunu teşekkül ettirirken; özellikle mahalle, sokak ve ev hiyerarşisinde neredeyse detaya kadar müdahale eden, hangi binanın ne yönde ne kadar çekeceğini ne kadar yaklaşacağını, ne kadar ileride ya da geride olacağını belirtmeden bu kararları şehrin insanına bırakmak gerekir. Komşuluk ilişkileri; idari erkin ana kaideleri tanzim edicilik haricinde karışmaması gereken, bizatihi sokağın insanları, orada yaşayanların oluşacak silueti her an görüp idrak edenlerin karara varacağı, kendi aralarında istişare ederek oluşturacağı bir şehir dokusudur aslında insan yüzlü ve merhametli şehir..


İnsanı gölgede bırakan, onu ezen, rahatsız eden tahakküm eden, onunla cedel içinde olan cesametli binaların oluşturduğu şehirlerde sokaklar, caddeler ve mahalleler insanların birbirlerine caka satmanın, saygısızlığının, tahakkümünün ifadesi haline geliyor.


İnsan ölçeğini aşan şakulî bir şehir modeliyle yapılanan, yekdiğerinin güneşini, manzarasını, hava ve rüzgâr koridorlarını engelleyen, kapitalizmin kaleleri gökdelen ve plazaları siluete yansıyan, sakinlerinin aidiyet duymadığı ve mutlu olmadığı beton barınaklar yığını bir kent yapısıyla ideal şehre ulaşmak mümkün değildir.


Şehir bir medeniyettir, devlettir bir yönüyle.. Onunda can damarı adalettir, her şeyde olduğu gibi... Adalet oradaki arazinin yapısına, yeraltı ve yer üstü bütün değerlerine, insanların inancına, kutsalına ve diğer canlıların, bitkilerin yeşilin, floranın kısaca emanetin hürmet gördüğü, korunabildiği, yerli yerince kullanılabildiği bir şehir yapısıyla ayakta tutulabilir.


İnsan yüzlü ve merhametli şehirlerde yaşıyor olmanın göstergesi, şehrin sakinlerinin aidiyet hissetmesi, orada mutlu olması, kendini oranın bir parçası olarak görmesi, bina ve insanların birbirleriyle ilişkilerinin ahali eliyle belirlenmesi, kısaca şehirde ikamet edenlerin kararları ile şekillenen, insanı merkeze alan bir şehir sosyolojisi ve geometrisine sahip olmasıyla ölçülebilir.


Erdemli şehirleri, onun farkında olup ona layık olan cemiyetler imar ve inşa ederler..


Senior Architect / Urbanist / Author

- Mehmet Osmanlıoğlu -