Mila İnşaat

İSLAM ŞEHRİ I

İslam şehri I

İslam şehri I - Mila İnşaat

İSLAM ŞEHRİ - I


Şehirlerin de Bir Ruhu Var mıdır?


Mevlânâ Celaleddin Rumi Mesnevî’de Hz. Peygamber’e olan iştiyakını, onu şehirlerin ruhuna benzeştirerek, Hz. Ebu Bekir’in lisanından şöyle dile getirir:


Ayet
Şiir
Ey şehirlerin ruhu, seni görünce bu güneşin sevgisi, harareti, gözümden düştü.  Gözüm senin yüzünden yüce bir himmet sahibi oldu, artık çayırlığa, çimenliğe hor bakıyor, onları hoş görmüyor.Nur aradım, kendimi nurun nuru olarak gördüm. Huri aradım, kendimi hurilerin bile kıskandıkları derecede güzel buldum.Lâtif ve gümüş bedenli bir Yusuf aradım, sen de bir Yusuf’lar yurdu gördüm ben.Cennet peşindeydim, arayıp duruyordum. Her cüzün, bana bir cennet göründü.”

- Mevlânâ Celaleddin Rumi -


İslam ülkeleri son birkaç asırdır, kültürel ve dinî kimliklerini reddetmelerinin sonucu olarak, kendi tarihî mimarlık miraslarını Batılı yayınlar ve araştırmalardan tek yönlü öğrenmek ve bunlar vasıtasıyla geçmişlerini değerlendirmek gibi garip bir durumla karşı karşıya kalmışlardır. Allah’ın halifesi olan Ademin/insanın kendisine emanet edilen arzı hüsnü muhafaza etmesi onu güzelleştirerek yaşanılır kılması en önemli vazife olarak kendine yüklenmiştir. Bu konu Kur’an-ı Kerîm’de Bakara Suresi 30.ayette “Hani Rabb'in, meleklere «Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım» demişti. Melekler «Ya Rabbi sen yeryüzünde kargaşalık çıkaracak, kanlar dökecek birini mi yaratacaksın? Oysa biz seni överek tesbih ediyor, takdis ediyoruz» dediler.


Allah meleklere «Ben sizin bilmediklerinizi bilirim' dedi.” İslam'da insana/Ademe verilen her şeyi kendi yerine koyma (adalet) sorumluluğu Müslüman toplumlara yeni görevler yüklemektedir. Bütün bu sorumlulukların kamilen yerine getirilmesi, bunların ancak tevhid kavramının süzgecinden geçirilmesi ve ayette belirtilen halifelik görevinin yerine getirilmesiyle mümkün görünmektedir. Bütün varlık düzeylerine ait problemlerin tamamını kapsayan tevhidi bakış, özelde mimariye ait çözümlerini de kendi disiplini içinde ortaya koymak mecburiyetindedir.


Geçmişte şehirlerin dili, ruhu, kültürü, o şehre özel kimliği vardı. Her şehirli, şehrin iç dinamizmi içinde tabii olarak o dili, o ruhu, o kültürü edinirdi. Her tesirin, her faaliyetin merkezinde günümüzdeki istismarlardan uzak sahici ilişkiler içindeki insan vardı. Günümüz insanı aidiyet duymadan yaşadığı şehirleri süsleyen yolcuların akıbeti ne oldu acaba?, Yolcuları ve sakinlerini süsleyen şehirler de imar edilmişliğe alabildiğine uzak modern kent planlarının hışmına uğrayarak şimdi çoğu terkedilerek yok edilen ve eski hayatiyetini kaybederek ilişkisizlik ve ilgisizlik açmazında bitkisel hayata mahkum edilmiş mekânlarıyla hüzünlü yalnızlığı yaşıyorlar. Bu şehirler şimdiki sahipleri eliyle, tüketim toplumunun bir objesi olarak rant uğruna yıkılıp, yok edilerek hafızası kaybolmaktadır.. Artık ruhu ve kültürü kaybedilmiş şehirlerin, vefasızlığın ve unutulmuşluğun derin yalnızlığında kimselerin paylaşmadığı hafızasıyla yok edilen şehirlerimiz geri gelir mi acaba..


Şair Necmettin Evci’nin şiiri geçmişin güzelliklerini ne de güzel özetlemekte:


O zaman evlerimizin açık kapılarından avluya,

Oradan çıkmaza, sokağa taşan bir şeyler vardı.

Taşar ve sokağın sesine, şarkısına katılırlardı.

O zaman sokaklar kaosa, karmaşaya açılmıyordu.

O zaman eve sığmayan yaşam, sokaklara taşıyordu.

- Necmettin Evci -

Şehirlerin mimarisi ruhumuzun derinliklerinin mücessem bir ifadesiydi. Sanki içimiz iç mekana, dışımız dış dünyamıza yaşadığımız mekâna yansımış ve ruh dünyamıza esenlikler yaşatıyordu., Ona göre şekillenmişti şehir. En geniş anlamıyla şehir ve çevre; ruh ve kültür dünyamıza uygun olarak kendiliğinden şekillenerek bizi temsil ediyordu.. İnsana saygılı, ona tahakküm etmeden bütünleşen, hayatın güzelleştirmenin bir parçası olarak yaşanılır mekânları, emniyetin ve huzurun hakim olduğu mahalleleriyle şehirler sakinleriyle mezcedilmişlerdi. Şehirle insan birbirini tamamlarken süsleyen ve güçlendiren tevhidi yapıyı oluştuyorlardı. Şehrin insanı korkutan gökdelenleri, sakinlerini ezen heyula gibi binaları yoktu. İnsan merkezli bir yaklaşımla onu kuşatan ana belirleyiciydi.. Ona sahici bir dost gibi içtenliğini hissettirirken, ruhuyla da insanın derununa hitap eder onu anlardı.


M.Selami Çekmegil “Sokağa Taşan” isimli yazısında; “Şehirli bir bakıma yaşadığı muhitle ve yaşadığı yerden kimlik kazanırdı evvela. Hayat insana öteleri unutturmayan bu dünyayı yaşatıyordu. İnsanı horlayan, bezdiren, koşuşturan, kıstıran, bunaltarak bitiren ve giderek anlamsızlaştıran bugünkü halini almamıştı. Şehirler de ruhuyla, kültürüyle insan gibiydi.. İnsan gibi uyanır, çalışır, neş’e ve hüznü yaşar, geceyi yorgan gibi çeker üzerine, seher vaktine kadar istirahat ederdi.


Şehir insanın bayramını ve kederini paylaşırdı. Hayata katılır, insana katılır, bazen insanı kendine katarak şehre aidiyetini hissettirirdi. İnsanın maneviyatı, ruhu sinerdi şehirlere. Sabrı, imanı, tevekkülü, asaleti sinerdi. Bu anlamda avluları, çıkmaz sokakları, yolları, binaları, kemerleri, taşları, sütunları, çeşmeleri, çarşıları, meydanı kısaca her şeyi konuşurdu.


Sonra ne olduysa oldu, o güzelim şehirlerimiz; beton kentlerin soğukluğuna, çimlerin basılmayışına, anlayışsızlığına orantılı olarak ‘sisler bulvarı’ içinde eriye eriye küçülüp modern kentlere teslim oldular. Yaşamaya çalışan, direnen bir kaçı da metruk bir şekilde köşelerine büzüşüp kaldılar. Eski olanın inzivaya çekilmesiydi bu. Bizden olanın yok edilmeden önceki son ayak sesleriydi ..


Sonra evlerimizde, sokaklarımızda görgüsüz, müsamahasız edalarla salına salına gezinen alafranga anlayış o vazgeçilmez değerlerimizi yerle bir etti. Şehrimizde kültürel değerler adına ne varsa bir bir yaşamın dışına itti. Şimdi sokaklar eski renklerini ve seslerini yitirdi. Artık günümüzün modern  kentleri  kendisine aidiyet duyulmayan, korkunun, güvensizliğin, ikiyüzlülüğün kol gezdiği, tekin olmayan mekânlar haline geldi.”


İslam şehrinin felsefesi


Müslümanlar için, tek başına eşya(obje)ya verilen değer, onun görünen yüzünden değil, özünde var olandandır.. Yahudi ve Hıristiyanlar için şehrin taşı, toprağı, rüzgarı, suyu, her şeyi kutsal sayılabilirken, İslâm’da diğer dinlerdeki gibi salt fiziksel nesnelere tanınan bir kutsallık anlayışı yoktur. Şehir, tarihi, kültürel ve mistik yönü vesilesiyle ziyaret edilen bir mekân olması açısından önemlidir, lâkin fiziki varlığıyla kendi başına   bir kutsallık taşımaz.


Şehre, mahalle, sokağa ve eve müdahale hayatın kendisine müdahale anlamını taşır. Çünkü hayat burada biçimlenir, solunur ve yaşanır. Hatıralar ancak bu mekânlarda teşekkül eder.


Ancak sevdiğimiz ve benimsediğimiz şeyler bizimle beraber değişirler ve değiştikleri için de hayatımızın bir zenginliği olarak bizimle beraber yaşarlar. Bu konuda Anotole Kopp Yaşamı değiştirmek, kenti değiştirmektir."  derken tamamen haklıdır. Bir toplum, tarihinden, köklerinden kendisine ulaşan hiçbir şeyi sahiplenmeden, sevmeden, anlamaya ve zenginleştirmeye çalışmadan nasıl özgün bir kültür geliştirebilir?


Bir şehrin urgan satılan çarşıları kenevir

Kandil geceleri bir şehrin buhur kokmuyorsa

Yağmurdan sonra sokaklar ortadan kalkmıyorsa

O şehirden öç almanın vakti gelmiş demektir.

- İsmet Özel -

Bilge şairimizin dörtlüğünde sıraladığı gibi bir şehirden -ki o yaşadığımız şehirden- öç almamız / hesaplaşmamız için yağmurdan sonra sokakların ortadan kalkmamış olmasını beklememiz gerekmiyor artık. Uzun zamandır evlerimiz huzuru, çarşılarımız keneviri, kandil gecelerimiz de buhuru hissetmiyor artık. Çünkü şehirlerimiz, modern zamanların kasırga misali güçlü rüzgârı karşısında birbirini andıran, kültürel koordinatlarımızı taşımayan, kimliksiz apartman yığınları ile doldurulmakta.


Çarşıları, meydanları, dükkânları, vitrinleri, parkları, meydanları, sokak ve caddeleriyle sıradan bir ortak zevksizliğin bayağılaştırdığı bir tekdüzelik örneğine dönüşmeye başladılar. Şehirleri birbirinden, farklı kılan, ayıran, bu kültürel ayrılıklardan güzellikler çıkaran ayrıntılar, oraya ait değerler birer birer yok oluyor.


Şehirlerin ruhu


Kadim tarihte şehirlere “tılsım” yapılırmış. Çünkü şehirlerin de yaşadığı, bir ruhu olduğuna inanılırmış. O şehrin önde gelen kâhini, rahibi ya da bir başka ulu kişisi yaparmış tılsımı. Şehrin “şahsiyetinin”, farklılığının çok önemi varmış tılsımın yapılmasında. Eğer söz konusu şehir ziraat şehriyse tılsım toprağa yapılırmış; su şehriyse suya, kuraksa rüzgâra... Tılsım bozuluncaya kadar da şehirlerin yaşayacağı düşünülürmüş. Günümüz şehirlerine hangi tılsımı yapsak kurtarırız acaba?


Şehirler insanlar gibi yaşarlar, onların bir canı, bir ruhu vardır. O ruh, o şehirdeki insanları kendinin hissederek taşıyla toprağıyla, evleri, ağaçları, mezarları, abideleri, hatıralarıyla yaşatır. O şehir ona vatan olur, ulaşma özlemi duyulan sıla olur. Ondan ayrılmak zorunda kalan hasretle yanar; gurbet acısıyla yüreği dağlanır. Tarihin her döneminde, kendi kucağında yaşayan, kendine aşkla bağlananlara kollarını açar şehir. Onlarla irtibatını tarihin derinliklerinden bugüne taşıyarak, kurar. Onlara tarihini, geçmişini, tecrübesini açar. Onlardan yeni sesler, değerler, eserler alır, geleneğini şekillendirir, kültürünü yoğurur; var olur. Şehir olur, giderek medeniyetin beşiği olur. Gelişir, büyür; içerisinde her zaman geçmişini saklayarak geleceğe taşır bizi.


Mekke nedir, ya Medine? İstanbul nedir? Bağdat nedir? Beyrut nedir, Şam ve Kudüs ne? Bu kentler günümüzde ortaya çıkanlar gibi hiç de sıradan kentler değil; ruhu var, derinliğine ve genişliğine kültürel kimliği var bu kentlerin; bunu ruhunu karartmamış olanlar fark eder ve onlarla aşkın bir iletişime girebilir. Kalbi var bu kentlerin; bedenleri var onların, ancak nabız atışını duyabilecek bir kulağı olanlar bilir. Söyleyecek, anlatacak çok sözü var bu şehirlerin dinleyene, tabi ki dilinden anlayana... Mekke hüzünlenirse, İstanbul ağlar; Bağdat yanarsa, dumanıyla “Şam”ı boğar. Kudüs hüzünlü, Gazze ağlıyor duymuyor musunuz hıçkırık seslerini?


Bir şehrin büyüklüğü, insanlara kazandırdıklarıyla ve insanların hayallerine hitap etmede gösterdiği marifetle ölçülür. Tarihin cenderesinden geçmiş, asırların havasını koklamış, kültürel koordinatları belli her şehir istisnasız kendine has bir “ruh” taşır. Bu ruh asaleti, bu aşkın ideal onu farklı kılar, insanları cezbeder. O şehrin  manevi havasını soluyan, sokaklarını arşınlayanlar, konaklarında bir çaylarını yudumlarken,  orada kendilerine ait olanı, belki  “yitik sevdalarını” bulurlar. Başkalarına görmeden kolay kolay anlatamayacakları, içten bazı zevkleri derinlemesine tadarlar.


Öyle şehirler vardır ki insan oraya girince kendisini farklı bir halet-i ruhiye kaplar. Sanki kuvvetli bir mıknatısın çekim alanına girmiş gibi hisseder kendisini; bu insan ruhuna bir ferahlık ya da ıstırap verir. Kimi zaman sıkılır, bazen manevi bir haz alır insan. Sanki o şehir, o meydan, o sokak, o ev; kısacası o mekân insanla sohbet ediyor gibidir.


NETİCE


Sözüm ona muhafazakârlıklarını en büyük erdemleri olarak sunan, kültürel köklerimize sahip çıktıklarını iddia eden, çoğu zaman bütün entellektüel dünyalarını işine geldiğinde din imanına dayandıran birtakım yetkili insanların gönüllerinde yatanın ne olduğunu bilmiyoruz? Yapılıp edilenlere bakılırsa onların tüm bu kuru iddialarına rağmen asıl aşkının / aşkın hedefinin gökdelenler kenti ve kozmopolit Beyrut/Las Vegas benzeri modern kentler olduğunu açıklamaları, milli ve kültürel değerlerini önemseyenleri derinden yaralamaktadır.


Bu insanlara, eğer ideallerini yaşatmak istiyorlarsa, İslam şehirlerinde hiçbir yapının yüksekliğinin minarenin boyunu geçemeyeceği kuralını hatırlatmanız, belki de onlardan çok şey istemek olur. Fakat yeri geldiğinde muhafazakârlık ya da yerel değerlere, kültürel kodlara saygıdan bahsediliyorsa, bunda biraz tutarlılık beklemek hakkınızdır.


Şurası açık bir gerçek ki; şehirlere canlılık, ruh, asalet veren oradaki taş ve toprak bina gibi fiziki nesneler değil; orada yaşanmış olan önemli olaylar ve şahsiyetlerin bıraktığı, eserlerine sinmiş olan  ve kültürel kodları taşıyan izlerdir.


Müminler inandıkları gibi yaşamazlarsa, yaşadıkları gibi inanmaya başlamanın onları nereye savuracağını düşünmek zorundadırlar. Kurtuluşa erenler Mutlak Hakikatte ve onun elçisinin bize öğrettiği arı, berrak tertemiz yol üzerine olanlardır.


Senior Architect / Urbanist / Author

- Mehmet Osmanlıoğlu -