Mila İnşaat

İSLAM MİMARİSİNDE MEKAN SANATLARI I

İslam Mimarisinde Mekan Sanatları I

İslam Mimarisinde Mekan Sanatları I - Mila İnşaat

İSLAM MİMARİSİNDE MEKAN SANATLARI


İslam medeniyetinin diğer sanatları gibi mimari de de, tüm yönelişler İslami dünya görüşünden/tevhidi bakış açısından neşet etmektedir. İslam coğrafyasında yerel farklılıklar göstermekle birlikte özde aynı olan mimaride tevhid örneklerine sıkça rastlanılabilir.


Mimaride doğal ve yerel malzeme kullanılması esastır. Malzemeler, özelliklerine uygun evsaf ve konumda kullanılmakla birlikte, tabii özelliklerinin kavranması estetik açıdan önemsiz addedilmekte ve dikkatler tümüyle ana yapıya çekilmektedir. Yapı malzemelerinin dokuları, parçaları ve diğer tabii özellikleri şehri oluşturan armoni içinde arka plana itilerek kaybolmaktadır. Ana yapıya doğru yönelen bakışlar giderek şehrin bütününe kaydırılmakta ve böylece şehrin tamamında tevhid olan bir estetik bütünlük oluşturulmaktadır.


İslam mimarisinde bir yapı ne kadar büyük olursa olsun; o bu özelliğini gizleyecek şekilde kademeli bir yükselişle ilerleyerek ana kütleye ulaşır.İnsan çeşitli mekanlardan, hollerden geçerek , fazlaca farkına varmadan ana yapıya varmaktadır. Bazen bu koridorlar, geçişler o kadar çok tekrarlanır ki, sonsuzlukta kaybolan bir senfoni, bir yapı gibi addedilir. Bu insan merkezli bir medeniyetin ürettiği binalarda, insanı cesametiyle ezmeyen, insana hürmeti önceleyen tevhidi anlayışın tezahürüdür.

Bir binanın cephesindeki büyüklük; girintiler, kapalı kemerler, pencere ve kapılarla , dekoratif diğer unsurlarla soyutlanarak dağıtılır. Bir duvarı destekleyen ince ve uzun sütunlar , onun gerçek cesametini ve ağırlığını gizlerler. Kubbeler,yapılmış oldukları tuğlaların, taşların veya betonun oluşturduğu ağırlığı ve hacmi saklayan/gizleyen büyüklük ve süslemelerle inşaa edilirler.Duvar sathına tatbik edilen boya, seramik, tuğla ve sıva süslemelerinin gizlediklerinin yanında, üç boyutlu, mukarnaslı geçişler de alttaki asıl malzemeyi ve büyüklüğü saklarlar.


İslam mimarisinde bahçedeki ağaçlar ve çalılıklar, simetrik ve hiçbir zaman sona ermeyen yapılar oluşturacak şekilde dikilir, budanır ve yetiştirirler. Dünyevi çevrenin aksine bu şekilde düzenlenen bahçe bir cenneti hatırlatmaktadır.Su ve bitkiler hiçbir zaman kaba ve tabii durumlarında sunulmazlar.. Bir kaynak, bir şelale , bir pınarın tabii görünüşleri nadiren muhafaza edilir. Bu malzemelerin işlenerek tabii özelliklerinden uzaklaşması Müslümanların nesneyi ve çevreyi İslami kimliğin ifadesine ve sonsuz yapının örneğine dönüştürme çabalarını yansıtmaktadır.


İslami kültürün mekan sanatları, bir projenin ancak çevresinde veya içinde dolaşarak eserin incelenmesiyle, belirginliği ve ayrıntıları görülebilen ince dokunmuş yapılar halinde organize edilmiştir.Mesela Kurtuba Mescidinde avludan mescide girildiğinde, Mihrap süslemelerinin zenginliğine rağmen binanın bir bütün olarak estetik odağı olduğunu gözden kaçırılabilir..Burada esas algılanması gereken olgu, bu mescidin ardı ardına gelen kemer ve koridorların birbirine eklenmiş bir kompozisyonu olduğudur.Bu gerçek, estetik özelliği ve mükemmelliğine bir zarar vermeksizin orijinal yapının defalarca büyütülmesine izin vermiştir.

İslami bir yapı ,nadiren bütün ayrıntılarını gözler önüne sürecek şekilde dağ tepesine kurulmuş ve çevresinden soyutlanmış halde bulunur. Bölümlerinin her biri içeri-dışarı, etraflarında ve aralarındaki boşluklarda dolaşarak incelenmeden bir bütün olarak anlaşılamaz .Eyvanların görünüşü veya heybetli girişi o kadar muhteşemdir ki arkalarındaki bütün bina veya binaların geriye kalan birimlerini saklarlar. Yapılar çevreleriyle dış bir sınır tanımayacak şekilde bir ağ gibi tevhid edilmiş/örülmüşlerdir.


Dış duvarlar bile cami duvarlarının dükkanlara veya meskenlere destek verdikleri gibi yanlarındaki yapılarla birleşir ve bir semtin duvarları bir başkasınınkiyle birbirine karışır.


İslam düşüncesinden neş’et edecek mimari, tevhide yönelerek ürünlerini vermeye devam etmelidir. Şehri değiştirmek, hayatı değiştirmek ise, İslami mekanların oluşturulması hayatın da İslamileşmesine yol açan unsurlardan biri olacaktır.Ülkemizdeki yöneticilerin, üretmekle gurur duymakta oldukları onbinlere varan konut yapılarının yukarıda belirtilen endişeleri paylaşan bir anlayış taşıdığı söylenebilir mi?

Kapitalistçe üretip-tüketerek yaşamakta olan toplumumuzda, kimi muhafazakar(!) yöneticilerin onların anlayışıyla ortaya koymakta oldukları kentsel değişim süreci , hayatı islama daha da yabancılaştırmaktadır. Geçmişte islama yakınlıklarıyla tanınan bazı politikacıların elde ettikleri mevzii başarıların, ihmal ettikleri inançlı kesimlerin dualarıyla gerçekleştiğini unutmamalıdırlar.


Tevhidi çağrı kulaklarımızdan daha fazla uzaklaşmadan , kültürel köklerimize yönelme zamanıdır bugün. Başka yerde aramak boşuna bir çaba ... İstikbal köklerdedir...


(*) Bu yazı MMG yayın organı “Mimar Mühendis Dergisi” Mayıs-Haziran 2008 sayısında yayınlanmıştır.


Senior Architect / Urbanist / Author

- Mehmet Osmanlıoğlu -