İslam Mimarisinde Mekan Sanatları I

İSLAM MİMARİSİNDE MEKAN SANATLARI
İslam medeniyetinin diğer sanatları gibi mimari de de, tüm yönelişler İslami dünya görüşünden/tevhidi bakış açısından neşet etmektedir. İslam coğrafyasında yerel farklılıklar göstermekle birlikte özde aynı olan mimaride tevhid örneklerine sıkça rastlanılabilir.
Mimaride doğal ve yerel malzeme kullanılması esastır. Malzemeler, özelliklerine uygun evsaf ve konumda kullanılmakla birlikte, tabii özelliklerinin kavranması estetik açıdan önemsiz addedilmekte ve dikkatler tümüyle ana yapıya çekilmektedir. Yapı malzemelerinin dokuları, parçaları ve diğer tabii özellikleri şehri oluşturan armoni içinde arka plana itilerek kaybolmaktadır. Ana yapıya doğru yönelen bakışlar giderek şehrin bütününe kaydırılmakta ve böylece şehrin tamamında tevhid olan bir estetik bütünlük oluşturulmaktadır.
Bir binanın cephesindeki büyüklük; girintiler, kapalı kemerler, pencere ve kapılarla , dekoratif diğer unsurlarla soyutlanarak dağıtılır. Bir duvarı destekleyen ince ve uzun sütunlar , onun gerçek cesametini ve ağırlığını gizlerler. Kubbeler,yapılmış oldukları tuğlaların, taşların veya betonun oluşturduğu ağırlığı ve hacmi saklayan/gizleyen büyüklük ve süslemelerle inşaa edilirler.Duvar sathına tatbik edilen boya, seramik, tuğla ve sıva süslemelerinin gizlediklerinin yanında, üç boyutlu, mukarnaslı geçişler de alttaki asıl malzemeyi ve büyüklüğü saklarlar.
İslam mimarisinde bahçedeki ağaçlar ve çalılıklar, simetrik ve hiçbir zaman sona ermeyen yapılar oluşturacak şekilde dikilir, budanır ve yetiştirirler. Dünyevi çevrenin aksine bu şekilde düzenlenen bahçe bir cenneti hatırlatmaktadır.Su ve bitkiler hiçbir zaman kaba ve tabii durumlarında sunulmazlar.. Bir kaynak, bir şelale , bir pınarın tabii görünüşleri nadiren muhafaza edilir. Bu malzemelerin işlenerek tabii özelliklerinden uzaklaşması Müslümanların nesneyi ve çevreyi İslami kimliğin ifadesine ve sonsuz yapının örneğine dönüştürme çabalarını yansıtmaktadır.
İslami bir yapı ,nadiren bütün ayrıntılarını gözler önüne sürecek şekilde dağ tepesine kurulmuş ve çevresinden soyutlanmış halde bulunur. Bölümlerinin her biri içeri-dışarı, etraflarında ve aralarındaki boşluklarda dolaşarak incelenmeden bir bütün olarak anlaşılamaz .Eyvanların görünüşü veya heybetli girişi o kadar muhteşemdir ki arkalarındaki bütün bina veya binaların geriye kalan birimlerini saklarlar. Yapılar çevreleriyle dış bir sınır tanımayacak şekilde bir ağ gibi tevhid edilmiş/örülmüşlerdir.
Dış duvarlar bile cami duvarlarının dükkanlara veya meskenlere destek verdikleri gibi yanlarındaki yapılarla birleşir ve bir semtin duvarları bir başkasınınkiyle birbirine karışır.
Kapitalistçe üretip-tüketerek yaşamakta olan toplumumuzda, kimi muhafazakar(!) yöneticilerin onların anlayışıyla ortaya koymakta oldukları kentsel değişim süreci , hayatı islama daha da yabancılaştırmaktadır. Geçmişte islama yakınlıklarıyla tanınan bazı politikacıların elde ettikleri mevzii başarıların, ihmal ettikleri inançlı kesimlerin dualarıyla gerçekleştiğini unutmamalıdırlar.
Tevhidi çağrı kulaklarımızdan daha fazla uzaklaşmadan , kültürel köklerimize yönelme zamanıdır bugün. Başka yerde aramak boşuna bir çaba ... İstikbal köklerdedir...
(*) Bu yazı MMG yayın organı “Mimar Mühendis Dergisi” Mayıs-Haziran 2008 sayısında yayınlanmıştır.
Senior Architect / Urbanist / Author
- Mehmet Osmanlıoğlu -
