İslam Sanatının kaynağı ve İlkeleri

İSLAM SANATININ KAYNAĞI VE İLKELERİ
MİMARİDE TEVHİD
İslamın tevhidi hakikatini yeterince kavrayamayan bazı tarihçiler İslam sanatının; Bizans, İran, Hint ve Moğol kaynaklarında unsurlardan alıntılarla/tedailerle oluştuğuna ilişkin çok şey yazmaktadır. Ama bütün bu unsurları tevhid eden/işleyen gücün tabiatı üzerinde yeterince durulmamaktadır. Hem zaman hem de mekan olarak İslam sanatının tevhidi yönünü kimse inkar edemeyecektir. Bu çok açıktır; sanat eseri Kurtuba'da bir cami, Semerkant'ta büyük bir medrese, Mağrip'te bir evliya mezarı olsun, isterse DoğuTürkistan'da türbe olsun, sanki hepsinden aynı ışık/nur saçılmaktadır. Öyleyse bu birliğin/mimaride tevhidin doğası nedir? Bu ancak Kur’an-ı kerim’den kaynaklanan, aynı ruh ikliminin farklı coğrafyalardaki tezahürü olarak açıklanabilecek bir hakikattir.
Şer'i hukuk hiçbir özel sanat biçimi emretmez; yalnızca bu biçimlerin ifade alanlarını kısıtlar, ve kısıtlamalar yalnız başına bir şeyler ortaya koyacak değildirler. Öte yandan, çoklukla yapıldığı gibi, bu birliği sadece 'dini duygular'a atfetmek çok yanlıştır.
Benzer bir biçimde, İslam sanatı güzelliğini hikmetten alır. Batıda modern sanat faaliyetleri, estetik ölçülerini klasik Yunan ve ortaçağ-sonrası sanatından alır.
İSLAM BENZEMESİZLİĞİ / TENZİH
Kutsal sanat karşısında Hristiyan tavrının en kapsamlı açıklamalarından birisini tanınmış Sufi Muhyiddin İbn Arabi'nin (eş-Şeyhü'l-ekber) el-Fütuhatu'l-Mekkiye (Mekke Açılımları) adlı eserinde bulabileceğimizi kaydetmek gerek. Arabi bu eserinde şöyle yazar: 'Bizanslar resim sanatını mükemmellik derecesine ulaştırdılar, çünkü onlara göre, imgesinde ifade edildiği gibi İsa'nın eşsiz doğası (ferdaniyyet) herşeyden önce İlahi Birlik'e yoğunlaşma noktasıdır.' Bu tanığın kanıtladığı gibi, bir imgenin (suret,hayal, imaj) simgesel (sembolik) rolü derin düşünceli Müslümanlar açısından anlaşılmazdır. Müslümanlar, Kuran'ın yasalarına boyun eğerek resim sanatında kutsal imgelerin kullanımına karşı çıkarlar, böylece analoji (teşbih) karşısında 'karşılaştırılamazlık' (tenzih)e öncelik verirler. Bu iki özellikten ilki- ilahi karşılaştırılamazlık ya da aşkınlık- bile, bir anlamda, insanın ilahi-merkezli doğasını içine alır.
'İslam put kırıcılığı' yerine, 'İslam benzemesizliği' demeyi tercih ediyoruz, çünkü İslam'da putların yokluğu yalnızca olumsuz değil, olumlu bir rol oynar. En azından dini sahada insan merkezli imgeleri dışlayarak, İslam sanatı, insana tam olarak kendisi olma uğraşında yardım etmektedir. Ruhunu dışa yansıtmak yerine, Allah'ın hem halifesi hem de kulu olduğu kendi ontolojik(varlık bilimsel) merkezinde kalır. Bir bütün olarak İslam sanatı kendi ilksel faziletlerini gerçekleştirmede insana yardımcı olan bir çevre yaratmayı amaçlar; bu yüzden, göreli ve geçici tarzda bile olsa, bir 'put' yaratabilecek her şeyden uzak durur. İnsanla Allah'ın görünmez (gaybî) varlığı arasında hiçbir şey durmamalıdır.
Sonuç olarak, İslam sanatı bir boşluk oluşturur; aslında dünyanın tüm telaş ve tutku telkinlerini ortadan kaldırır ve bunun yerine denge, huzur ve barış ifade eden bir düzen ortaya çıkarır. Bu aynı zamanda kelime-i tevhid’in bir açılımıdır; önce La ifadesiyle tüm sahte ilah ve inanışlar reddedilir, ardından bir ve tek olan Allah inancı ve İslamın esenlik çağrısının yaşanacağı düzenin gerçek kurtuluş yolu olarak ortaya konulur. Buradan İslam'da mimarinin ne kadar merkezi bir konum taşıdığı kolaylıkla görülebilir.
(*) Bu makalede Titus Burckhardt’ın İslam Sanatı adlı kitabından yararlanılmıştır.
(*) Bu yazı MMG yayın organı “Mimar Mühendis Dergisi” .............. sayısında yayınlanmıştır.
Titus Burckhardt (Sidi İbrahim - 1908-1984). Doğu ve Batı gelenekleri üzerine yazan İsviçreli yazar. Rene Guenon ve Frithjof Schuon gibi Tradisyonalist ekol içinde yer alan yazarlardan biri ve ünlü sanat tarihçisi Jacob Burrckhardt’in yeğeni ve heykeltraş Carl Burckhardt'ın oğlu olan ve 1.Dünya Savaşı sıralarında ilk okul yıllarını Basle'de Frithjof Schuon ile birlikte geçiren Burckhardt gençken Fas'da yaşayıp geleneksel sanat, düşünce ve kültür üzerine tetkiklerde bulundu. Uzun yıllar kutsal kentlerle ilgili sanat kitapları basan bir Avrupa yayınevinin sanat müdürlüğünü yaptı. Son yıllarında antik ve tarihi Fez şehrinin restorasyon çalışmalarında danışman olarak bulundu.
Burckhardt tüm zamanlar ve coğrafyalarda yer alan geleneksel toplumların kalbini teşkil eden evrensel hakikatlar, sanatlar ve bilimler ile ilgili anlayışı yeniden ihya etmek amacıyla çok geniş bir sahada kitap ve makaleler kaleme aldı. Tasavvuf, geleneksel kozmoloji, simya, Hinduizm, Budizm, Taoizm ve İslam estetiği, geleneksel kent mimarisi Burckhardt'ın kitap ve makalelerinde ele aldığı konulardan birkaçını oluşturmaktadır. Burckhardt aynı zamanda İslam düşüncesine ilişkin çok sayıda önemli eserleri Arapça'dan batı dillerine tercüme edip yorumlamıştır. En önemli metafizik çalışması Tasavvuf Doktrinine Giriş'tir. Geleneksel kozmoloji ile ilgili birçok makale yayınlamıştır. Kozmoloji alanındaki en önemli eseri Simya: Kainatın Bilimi, Ruhun Bilimi'dir. Hinduizm, Budizm, Taoculuk, Hıristiyanlık ve İslâm'ın metafiziği ve estetiği konusunu işleyen sanat alanındaki en önemli eseri ise Doğu ve Batı'da Kutsal Sanat'tır.
Burckhardt, İslam sanatını çok sayıda başka sanat tarihçisinin bizi inandırdığı gibi, kazara birbirine karışmış tarihsel eklentiler olarak değil, İslami vahyin ilkeleri ve formunun bir türevi olarak takdim etmektedir.
Burckhardt, Mebde ile ve formlar dünyasında Kabe ile işe başlar ve İslam sanatının temel özellikleri vasıtasıyla okuru bu sanatın ayin ve ibadetle, göçebe ve yerleşik halk arasındaki kutuplaşmayla, İslam sanat ve mimarisinin muazzam terkibiyle ve nihayet İslam sanatının farklı bütün yönlerinin Şeriat’ın emrettiği ve tasavvuftaki manevi ışığın varlığıyla aydınlanmış hayatın ritmine bağlı olarak doğal ahenkleri içinde görüldüğü yerler olan İslam şehri ile ilişkisine götürür.
Burckhardt, uzun yıllar Lozan ve Olten'deki Urs Graf Yayınevi'nin sanat yönetmenliğini yaptı. Bu arada, ilk Kelt Yeni Ahit yazmalarının tıpkı basımlarını yayına hazırladı. Aynı yayınevinin Stätten de Geiste (Ruh'un Malikanesi) adlı ilginç diziye kutsal uygarlık örnekleri ile ilgili incelemeleriyle bizzat katkıda bulundu.
Bunların başlıcaları: Siena, Bakire Meryem'in Şehri, Chartres ve Gotik Katredali'nin Yaratılışı ve İslâm Şehri Fez'dir. Bunların yanında İspanya'da Mağribî Kültürü ile son büyük seri İslâm Sanatı kaleme aldığı önemli kitaplardır.Diğer Kitabı, Aklın Aynası..
Senior Architect / Urbanist / Author
- Mehmet Osmanlıoğlu -
